บรรณารักษ์ควรจะทำอย่างไรต่อไปในอนาคต (ตอนที่ 1) หากหนังสือและสื่อสิ่งพิมพ์ถึงจุดอวสาน

Credit : Getty Images , Copyright : Steve Debenport

          มีคนจำนวนไม่น้อยมองว่าหนังสือและวารสารในรูปแบบสิ่งพิมพ์กำลังใกล้จะถึงจุดจบแล้ว พวกเขาชี้ให้เห็นว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (อีบุ๊ค) แพร่หลายอย่างรวดเร็ว และมีการแปลงวารสารวิชาการส่วนใหญ่ให้อยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ นอกจากนี้บริษัทกูเกิล (Google) และบริษัทอื่นๆ ก็พยายามแปลงสิ่งพิมพ์ต่างๆ ในโลกนี้ให้กลายเป็นรูปแบบดิจิทัล พวกเขาสรุปว่าวันนั้นกำลังจะมาถึงอีกไม่นาน ดังที่เราสามารถเรียกหาข้อมูลเกือบทุกอย่างที่ต้องการ เพียงแค่กดปุ่มบนแท็บเล็ตหรืออุปกรณ์ที่ใช้อ่านหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-reader)

          สิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคตเช่นนี้จะมีผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างใหญ่หลวงต่อห้องสมุด ซึ่งมีหน้าที่เก็บรวบรวม รักษา จัดระบบ และให้บริการค้นหาหนังสือมาตั้งแต่ผู้คนเริ่มคิดถ่ายทอดถ้อยคำลงบนกระดาษเป็นครั้งแรก จะเกิดอะไรขึ้นกับบรรณารักษ์และหน้าที่ที่เราทำ หากผู้คนไม่ถ่ายทอดข้อความลงบนกระดาษอีกต่อไป บทบาทของบรรณารักษ์คืออะไร และเราต้องทำอะไรบ้าง

         ก่อนอื่นเราควรจะทำลายหนังสือทั้งหมดของเราทิ้ง บริษัทกูเกิล (Google) และบริษัทแอมะซอน (Amazon) ได้รวบรวมหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ไว้มากกว่าห้องสมุดเกือบทุกแห่งในโลก หากโครงการสแกนหนังสือของกูเกิลแล้วเสร็จ จะกลายเป็น “ห้องสมุดที่ใหญ่ที่สุดในโลก” อย่างแท้จริง

          ส่วนเนื้อหาเชิงวิชาการและเนื้อหาเชิงวิชาชีพจะอยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์มากขึ้นเรื่อยๆ โดยมีสำนักพิมพ์สำคัญสองสามแห่ง เช่น เอลซีเวียร์ (Elsevier) สปริงเกอร์ (Springer) และไวลีย์ (Wiley) ได้รวบรวมหนังสือวิชาการ วารสาร และตำราจำนวนมาก ห้องสมุดจะมีบทบาทในการช่วยจ่ายค่าเข้าใช้สื่อดิจิทัลเหล่านี้ เพื่อให้นักวิชาการและนักศึกษาอีกหลายล้านคนคงไม่ต้องใช้เงินมากมายในการซื้อบทความและหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ทุกเล่มที่ต้องอ่าน

          เป็นไปได้ว่าการเปิดให้ผู้ใช้งานได้เข้าถึงบทความและหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ได้เสรี จะสามารถลดค่าใช้จ่ายของสื่อวิชาการดังกล่าวลงได้บ้าง แต่เนื่องจากสื่อบางชนิดมีตลาดขนาดเล็ก ราคาของสื่อดังกล่าวจึงมักสูงกว่าความสามารถที่แม้แต่ครูและนักศึกษาที่มั่งคั่งที่สุดจะสามารถซื้อได้ ดังนั้นสถาบันอุดมศึกษาจึงควรจ่ายค่าเนื้อหาเหล่านั้นเพื่อให้คณาจารย์และนักศึกษาของมหาวิทยาลัยได้ใช้งาน

          สิ่งที่เปลี่ยนแปลงไปประการเดียวก็คือ เงินที่วิทยาลัยและมหาวิทยาลัยจ่ายน่าจะไปอยู่ในมือบริษัทไม่กี่ราย กูเกิล บุ๊คส์ (Google Books) และสำนักพิมพ์วารสารรายใหญ่น่าจะสามารถให้บริการเนื้อหาอิเล็กทรอนิกส์ได้หลากหลายกว่าห้องสมุดของสถาบันการศึกษา ทั้งนี้ กูเกิลหรือเอลซิเวียร์ หรือแม้แต่สมาคมห้องสมุดวิจัยแห่งสหรัฐอเมริกา (Association of Research Libraries-ARL) ซึ่งกล้าริเริ่มลงมือทำ น่าจะให้บริการห้องสมุดวิชาการได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์

          แล้วห้องสมุดวิชาการกว่า 3,700 แห่งในมหาวิทยาลัยของสหรัฐอเมริกาจะมีบทบาทหน้าที่อะไร งบประมาณของห้องสมุดเหล่านั้นคงถูกใช้เพื่อจ่ายค่าเนื้อหาให้กับกูเกิลและบริษัทอื่นๆ เป็นหลัก หากข้อมูลเชิงวิชาการเปลี่ยนมาอยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์จริงๆ ห้องสมุดใกล้บ้านก็น่าจะไม่จำเป็นเมื่อเทียบกับเว็บไซต์กูเกิลหรือแอมะซอนที่เข้าถึงได้ทุกที่

          เนื้อหาเหล่านี้จะเพิ่มขึ้นอย่างแน่นอนเมื่อทุกอย่างเปลี่ยนเป็นรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ อีบุ๊คส่วนใหญ่ที่มีให้อ่านกันขณะนี้มีราคาถูกมาก ในปี พ.ศ. 2554 (ค.ศ. 2011) อีบุ๊คส่วนใหญ่มีราคาเฉลี่ยเรื่องละ 7 ดอลลาร์สหรัฐนิดๆ ดังนั้น หากหนอนหนังสืออ่านอีบุ๊คประมาณปีละ 50 เรื่องก็น่าจะจ่ายเงินไม่มากไปกว่า 350 ดอลลาร์ และยังมีอีบุ๊คอีกหลายล้านเรื่องที่สามารถอ่านได้ฟรี

          นอกจากนี้ผู้ให้บริการเชิงพาณิชย์รายใหญ่หลายราย ได้แก่ เน็ตฟลิกซ์ ออดิเบิล และแอมะซอนไพรม์[1]  มีบริการให้ยืมเนื้อหาอิเล็กทรอนิกส์ทั้งอีบุ๊คและวิดีโอ โดยคิดค่าใช้จ่ายใกล้เคียงกับภาษีโดยเฉลี่ยที่ประชาชนจ่ายให้ห้องสมุดในปัจจุบัน[2]  ดังนั้นแล้วห้องสมุดประชาชนควรจะเข้ามามีบทบาทในการจ่ายค่าเข้าถึงข้อมูลและความบันเทิงในโลกอิเล็กทรอนิกส์หรือไม่ และจะสามารถให้เหตุผลในการใช้งบประมาณจากรัฐบาลเพื่อซื้ออีบุ๊คแนวโรแมนติกราคาเรื่องละ 3 ดอลลาร์หรืออีบุ๊คขายดีราคาเรื่องละ 9.99 ดอลลาร์ได้หรือไม่

          ประการที่สอง เราควรทุบอาคารห้องสมุดของเราทิ้ง เห็นได้ชัดว่าในโลกที่ไม่มีหนังสือตีพิมพ์ออกมาเป็นรูปเล่ม เราน่าจะไม่ต้องการอาคารใหญ่โตเพื่อเก็บรักษาหนังสือที่ตีพิมพ์เป็นรูปเล่มหลายแสนหรือหลายล้านเล่ม บางคนแนะนำว่าเราควรเปลี่ยนอาคารเหล่านี้ให้เป็นศูนย์กลางของชุมชน (community centers) แต่ชุมชนหลายแห่งมีศูนย์กลางของชุมชนอยู่แล้ว ส่วนบางคนก็แนะนำให้เปลี่ยนอาคารห้องสมุดให้เป็นศูนย์เทคโนโลยี โดยนำคอมพิวเตอร์และอุปกรณ์เทคโนโลยีชั้นสูงอื่นๆ รวมทั้งมีเลานจ์และร้านกาแฟมาแทนหนังสือ

          เมื่อเร็วๆ นี้ ห้องสมุดประชาชนนิวยอร์ก ได้เสนอว่า คอมพิวเตอร์ในห้องสมุดกำลังล้าสมัยเพราะผู้คนหันไปใช้แท็บเล็ตและสมาร์ทโฟน หรือห้องสมุดควรจะขายคอมพิวเตอร์ทิ้งเพื่อเปลี่ยนเป็นศูนย์รวมร้านอาหารและความบันเทิงขนาดใหญ่ เช่นเดียวกับการเปลี่ยนแปลงสถานีรถไฟเก่าที่ใหญ่โตในกรุงวอชิงตัน ดีซี ในเมืองแคนซัสซิตี รัฐมิสซูรี และในเมืองชัททานูกา รัฐเทนเนสซี

          ในมหาวิทยาลัย อาคารห้องสมุดมักตั้งอยู่ในทำเลทอง จึงเป็นที่หมายปองของภาควิชาต่างๆ ห้องสมุดอาจถูกเปลี่ยนเป็นสโมสรนักศึกษา พิพิธภัณฑ์ ศูนย์ศิลปะการแสดง หรือเพียงแค่เปลี่ยนเป็นพื้นที่ของห้องเรียน อาคารห้องสมุดบางแห่งกว้างขวางพอที่จะเปลี่ยนเป็นสถานที่ใช้งานหลายแบบพร้อมกัน แต่หลักๆ แล้ว ไม่ใช่เรื่องสำคัญว่าอาคารเหล่านี้จะใช้ทำอะไร สิ่งสำคัญคือหากเนื้อหาทั้งหมดอยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ ก็ไม่จำเป็นจะต้องมีห้องสมุดอีกต่อไป

          ประการที่สาม เราควรลดจำนวนพนักงานส่วนใหญ่ เรายังต้องการผู้ที่จะดูแลเนื้อหาและช่วยเหลือผู้ใช้บริการแม้ว่าเนื้อหาจะอยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ แต่หากไม่มีหนังสือกระดาษ เราก็ไม่จำเป็นต้องมีพนักงานบริการยืมคืนหนังสือ พนักงานจัดเก็บ/เรียงหนังสือ/วัสดุอื่นๆ ขึ้นชั้น พนักงานรับฝากของมีค่า พนักงานรักษาความปลอดภัย เป็นต้น โดยเฉลี่ยแล้วพนักงานที่คอยช่วยบรรณารักษ์และพนักงานธุรการคิดเป็นประมาณ 70% ของพนักงานทั้งหมด และใช้งบประมาณดำเนินงานห้องสมุดจำนวนมาก หากทุกสิ่งทุกอย่างอยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ พนักงานเหล่านั้นจะต้องหางานใหม่

          ประการที่สี่ เราน่าจะประหยัดเงินจำนวนมาก ตอนนี้ห้องสมุดต่างๆ มิได้ใช้งบประมาณส่วนใหญ่เพื่อซื้อหนังสือ เมื่อปี พ.ศ. 2552 (ค.ศ. 2009) สถาบันเพื่อการบริการด้านพิพิธภัณฑ์และห้องสมุด (Institute of Museum and Library Services-IMSL) เปิดเผยข้อมูลว่า ห้องสมุดประชาชนทั่วไปในสหรัฐอเมริกาใช้เงินซื้อหนังสือและสื่ออื่นๆ เพียง 12 เซนต์จากทุกๆ 1 ดอลลาร์ และจำนวนเงินดังกล่าวได้ลดลงอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี (ลดลงจาก 25 เซนต์ในปี พ.ศ. 2493 หรือ ค.ศ. 1950 และ 15.9 เซนต์ในปี พ.ศ. 2533 หรือ 1990) แม้แต่ในช่วงเวลาที่มีการตีพิมพ์หนังสือจำนวนมาก

          จากข้อมูลล่าสุดของศูนย์สถิติการศึกษาแห่งชาติ (National Center for Education Statistics-NCES) พบว่า เมื่อปี พ.ศ. 2553 (ค.ศ. 2010) ห้องสมุดสถาบันอุดมศึกษาใช้งบประมาณโดยเฉลี่ยจำนวน 39% เพื่อซื้อหนังสือ วารสาร และสื่ออื่นๆ งบประมาณจำนวนมากถูกใช้เป็นค่าจ้างเจ้าหน้าที่ (คิดเป็น 66% สำหรับห้องสมุดประชาชน และ 50% สำหรับห้องสมุดสถาบันอุดมศึกษา) และค่าใช้จ่ายในการดำเนินการอื่นๆ (คิดเป็น 21% สำหรับห้องสมุดประชาชน และ 11% สำหรับห้องสมุดสถาบันอุดมศึกษา)

          หากปราศจากหนังสือที่เป็นรูปเล่มและตัวอาคารห้องสมุดแล้ว ค่าใช้จ่ายส่วนใหญ่ก็น่าจะหายไปด้วย เช่น ประมาณ 70% ของค่าจ้างพนักงานที่คอยช่วยบรรณารักษ์น่าจะหายไป และบรรณารักษ์ก็น่าจะลดลงอย่างมาก เมื่อไม่มีโต๊ะให้บริการตอบคำถามและช่วยการค้นคว้า ก็ไม่จำเป็นต้องมีพนักงานมาให้บริการและไม่มีอาคารให้ต้องคอยจัดการและดูแล น่าจะประหยัดงบดำเนินงานได้ถึง 30-40% ส่วนห้องสมุดประชาชนน่าจะประหยัดได้เกินกว่า 50% ทำให้มีงบประมาณสำหรับซื้อหนังสืออิเล็กทรอนิกส์เพิ่มขึ้น 

          เอาล่ะ ถ้าอย่างนั้นจะเกิดอะไรขึ้นกับเรา

          คำถามนี้สำคัญต่อคุณค่าของอาชีพบรรณารักษ์ในโลกดิจิทัล มีการอภิปรายประเด็นดังกล่าวในหนังสือ บทความ บล็อก ทวิตเตอร์ และแม้แต่วิดีโอในยูทูบ  กล่าวคือมีการคาดเดาว่า ห้องสมุดจะสามารถพลิกบทบาทและหน้าที่ให้กลายเป็นบริการที่มีคุณค่าแก่ชุมชนได้ ตัวอย่างเช่น บางทีเราอาจจะกลายเป็นเหมือนผู้เชี่ยวชาญที่ประจำที่แอปเปิลจีเนียสบาร์ (Apple Genius Bar) ในร้านแอปเปิลสโตร์ (Apple Store) เพราะเราช่วยให้ผู้ใช้บริการสามารถใช้งานคอมพิวเตอร์และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ บางคนแนะนำว่าเราควรเป็น “ผู้จัดการพบปะ” และนัดหมายผู้คนให้มาพบปะกัน บางคนแนะนำว่าบรรณารักษ์น่าจะพลิกสถานการณ์เปลี่ยนบทบาทและกลายเป็นสำนักพิมพ์เสียเอง เนื่องจากพวกเราส่วนใหญ่ทำงานกับหนังสือมายาวนานและได้ช่วยเหลือผู้เขียนหนังสือในการทำงานวิจัยมาโดยตลอด

          เดวิด แลงเคส (David Lankes) เขียนไว้ในหนังสือชื่อ The Atlas of New Librarianship[3] ว่า ในอนาคต “ภารกิจของบรรณารักษ์คือการพัฒนาสังคม โดยช่วยเหลืออำนวยความสะดวกในการสร้างองค์ความรู้ในชุมชน” ถ้ายึดตามวิสัยทัศน์ของแลงเคส ที่ผ่านมาภารกิจของเราควรจะเป็นการ “ช่วยเหลืออำนวยความสะดวกในการสร้างองค์ความรู้” ไม่ว่าในความเป็นจริงเราได้ทำอะไรลงไปในอดีต อย่างไรก็ตาม ข้อเสนอของแลงเคสก็มีปัญหาอยู่บางประการ

          ก่อนหน้านี้บรรณารักษ์เป็นเพียงตัวเลือกเดียวสำหรับผู้ใช้บริการ หากใครต้องการให้ช่วยเหลือในการใช้คอมพิวเตอร์หรืออุปกรณ์ต่างๆ บรรณารักษ์จะเป็นผู้ที่ยื่นมือเข้ามาช่วย เมื่อนักเขียนขอให้บรรณารักษ์ช่วยค้นคว้าหัวข้อใดหัวข้อหนึ่ง เรารู้จักหนังสือในหมวดหมู่ต่างๆ อย่างดี และทราบวิธีสกัดข้อเท็จจริงจากหนังสือ และแน่นอนว่า เราเคยนัดหมายให้คนในชุมชนมา “พบปะกัน” เราจัดกิจกรรม และเราเคยอำนวยความสะดวกในการสร้างองค์ความรู้ โดยนำหนังสือและเนื้อหาจำนวนมากมารวบรวมไว้ในสถานที่เดียว และให้บริการช่วยเหลือในการใช้ทรัพยากรดังกล่าว

          ในขณะที่การตีพิมพ์หนังสืออิเล็กทรอนิกส์มีการแข่งขันรุนแรงมาก นอกจากสำนักพิมพ์รายใหญ่ 6 แห่ง ยังมีสำนักพิมพ์รายย่อยอีกนับพันแห่ง ซึ่งเพียบพร้อมไปด้วยบุคลากรที่สนับสนุนเรื่องการตีพิมพ์ ได้แก่ ตัวแทนสำนักพิมพ์ บรรณาธิการ ผู้ออกแบบหนังสือ ผู้ให้ภาพประกอบ นักพิสูจน์อักษร ผู้จัดพิมพ์ ผู้จัดทำหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ และอาชีพอื่นๆ อีกหลายสิบอาชีพ ห้องสมุดได้ให้บริการจัดพิมพ์เผยแพร่ผลงานของตัวเอง (Self-publishing services) ในรูปแบบหนังสืออิเล็กทรอนิกส์  และจัดอบรมเรื่อง “จะทำอย่างไรหากต้องการตีพิมพ์หนังสือ” แต่บรรณารักษ์จะสามารถทำประโยชน์อะไรให้แก่วงการหนังสือซึ่งมีการแข่งขันสูง

          สรุปได้ว่าบทบาทใหม่อันยิ่งใหญ่ของบรรณารักษ์ในโลกที่ไม่มีห้องสมุดในอนาคตนั้นเป็นความคิดฝันลมๆ แล้งๆ เพราะในอนาคตเราต้องแข่งขันโดยตรงกับผู้ที่มีประสบการณ์และความพร้อมมากกว่า และคงเป็นเรื่องยากที่จะโน้มน้าวให้รัฐจ่ายงบประมาณเพื่อผลิตบริการที่ซ้ำซ้อนและผู้อื่นทำได้ดีกว่าเรา

โปรดติดตามตอนต่อไป “บรรณารักษ์ควรจะทำอย่างไรต่อไปในอนาคต (ตอนที่ 2) หากหนังสือและสื่อสิ่งพิมพ์ยังไม่ถึงจุดอวสาน”