เกมไม่ใช่ยาวิเศษ นักออกแบบเกมไม่ใช่หมอเทวดา

       กว่า 10 ปีที่อุทยานการเรียนรู้ TK Park ริเริ่มขับเคลื่อนกิจกรรมและบริการด้วยสื่อบอร์ดเกม และไม่กี่ปีมานี้ เราได้เห็นปรากฏการณ์ที่บอร์ดเกมที่ออกแบบมาเพื่อสื่อสารเฉพาะประเด็น มีจำนวนเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดด จากกระแสความตื่นตัวขององค์กร ผู้ให้ทุน หน่วยงาน และนักออกแบบที่จงใจให้เกิดการเรียนรู้ผ่านความสนุกและการเล่น

       เมื่อต้นเดือนกรกฎาคม 2569 อุทยานการเรียนรู้ TK Park และสถาบันบอร์ดเกมเพื่อการเรียนรู้ IBGL ร่วมกันจัด Board Game-Based Learning Forum 2026 (BGBL Forum 2026) ขึ้นมาเป็นปีที่ 2 เพื่อหาคำตอบที่ลึกลงไปกว่าความสนุก และสำรวจว่าเกิดอะไรในกระบวนการเรียนรู้ผ่านบอร์ดเกม รวมถึงคำถามสำคัญที่เราต้องตอบอย่างตรงไปตรงมา ว่าบอร์ดเกมจะแก้ปัญหา "ความไม่รู้" หรือบันดาลให้เกิด “การเรียนรู้” ได้จริงเสมอไปหรือเปล่า 

       และข้อค้นพบก็คือ เกมไม่ใช่ยาวิเศษ และนักออกแบบก็ไม่ใช่หมอเทวดา เพราะการโยนบอร์ดเกมลงไปในวงผู้เล่นไม่ได้การันตีว่ากลุ่มเป้าหมายจะบรรลุวัตถุประสงค์การเรียนรู้ได้เองโดยอัตโนมัติ การทำงานกับบอร์ดเกมเพื่อการเรียนรู้จึงเป็นการออกแบบ "กระบวนการเรียนรู้" อย่างจงใจ งานอย่าง BGBL Forum 2026 จึงไม่ใช่แค่งานจัดแสดงผลงานการออกแบบบอร์ดเกมเพื่อการเรียนรู้ที่ประสบความสำเร็จ แต่เป็นพื้นที่จำเป็นที่คนทำงานด้านนี้ต้องมาอัปเดตเทคนิคและแลกเปลี่ยนบทเรียนกันอย่างจริงจัง

เป็นเนื้อหาไม่เวิร์ก เป็นประสบการณ์ดีกว่า

       บอร์ดเกมมีศักยภาพในการจำลองประสบการณ์ แต่ไม่ใช่เนื้อหาทุกเรื่องบนโลกที่เหมาะกับการนำมาทำเป็นบอร์ดเกม ศาสตราจารย์ Ryoju (Roy) Hamada เน้นย้ำประเด็นนี้ไว้บนเวทีบรรยายพิเศษอย่างน่าสนใจ โดยศาสตราจารย์ชี้ว่า หากข้อมูลที่คุณมีอยู่ถ่ายทอดผ่านสื่ออื่นได้ดีพออยู่แล้ว จงอย่าเสียเวลาทำบอร์ดเกม

       จากเนื้อหาเป็นตั้ง ๆ กระบวนการเฟ้นหาแง่มุมมาเล่าในรูปแบบบอร์ดเกมให้เจอจึงไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ปัจจุบัน Wizards of Learning มีเครื่องมือที่ช่วยให้เรากำหนดควบคุมทิศทางการออกแบบบอร์ดเกมเพื่อการเรียนรู้ได้ง่ายขึ้น อย่างเทมเพลต MAGIC เพื่อช่วยกำหนดองค์ประกอบ 5 อย่างสำหรับเป้าหมายของเกม และเทมเพลต T.A.S.T.E. ที่ช่วยตีกรอบว่าเกมจะดำเนินไปอย่างไร ผู้เล่นจะสนุกตอนไหน โดยไม่ใช่การยัดเยียดเนื้อหาตำราเรียนทั้งหมดลงในเกม แต่คัดกรองเฉพาะแง่มุมที่เป็นเนื้อหาไม่เวิร์ก เป็นประสบการณ์ดีกว่า แล้วให้กลไกของเกมตอบโจทย์เป้าหมายอย่างแม่นยำ 

เป็นฟันเฟืองเล็กในระบบใหญ่

       เกมบางเกมต้องจำลองระบบที่ซับซ้อน เพื่อตกตะกอนเป็นความคิดที่ลึกซึ้ง ในกรณีนี้ ตัวเกมจะทำหน้าที่เป็นห้องทดลองพฤติกรรม และคนที่ต้องทำงานหนักที่สุดคือ "ผู้นำกระบวนการ" หรือ Facilitator

       ที่เวิร์กชอป "กลเกมการเมือง (Game of power)" โดย พระครูเมธังกรและคณะ จากวัดญาณเวศกวัน เป็นการจำลองให้ผู้เล่นรับบทผู้นำพรรคการเมือง ต้องเข้าไปออกนโยบายต่าง ๆ ในสภาเพื่อสร้างฐานมวลชนและรักษาเก้าอี้ผู้แทน หรือ "The 2030 SDGs Game" โดยคุณ Martin Venzky-Stalling ที่พาผู้เล่นไปเผชิญหน้ากับความท้าทายของการสร้างสมดุลที่ยั่งยืนในระบบเศรษฐกิจโลก ในเกมเหล่านี้ ผู้เล่นแต่ละคนเป็นเพียงฟันเฟืองในระบบที่ใหญ่กว่าตนเอง ต้องตอบสนองไวต่อการตัดสินใจของผู้เล่นคนอื่น และกลไกเกมชี้ชวนให้มีการเจรจาต่อรอง ผู้นำกระบวนการจึงต้องเป็นคนคุมจังหวะ โยนคำถามกระตุกความคิด (triggering questions) และช่วยผู้เล่นแตกแขนงมุมมอง เพื่อให้สิ่งที่เกิดขึ้นบนกระดานตกตะกอนเป็นบทเรียนที่ใช้ได้จริง

เป็นพลังของความเรียบง่าย

       ในทางกลับกัน เราพบว่าหลายเกมบนโลกเรียบง่ายพอที่กติกาจะทำงานและสอนทักษะให้แก่ผู้เล่นได้ด้วยตัวมันเอง โดยเฉพาะบอร์ดเกมอายุกว่าพันปีที่ IBGL เลือกมานำเสนอในโซนนิทรรศการ ได้แก่ Senet, Chaturaji และ Mancala บอร์ดเกมเก่าแก่เหล่านี้อยู่รอดมาด้วยการเล่นและเล่าแบบมุขปาฐะ เพราะมีกติกาที่ชัดเจน แฝงความท้าทาย เชื่อมสัมพันธ์ในสังคม และสร้างทักษะให้ผู้เล่นได้โดยตรง

       ความเรียบง่ายนี้สะท้อนอยู่ในโลกร่วมสมัยเช่นกัน โครงการพัฒนาเยาวชนบนกระบวนการบอร์ดเกมจากสองฝั่งโขง ของทีม STELLA จาก สปป.ลาว และ Wizards of Learning ชวนเยาวชน สปป.ลาว มาเสาะหาการละเล่นพื้นบ้าน แล้วจำลองกติกาขึ้นใหม่ด้วยวัสดุใกล้ตัว วิธีนี้นอกจากจะสนับสนุนการเรียนรู้ผ่านการเล่นแล้ว ยังเป็นการสร้างบันทึกประวัติศาสตร์เชิงอนุรักษ์ที่เยาวชนมีส่วนร่วม เพื่อรักษารากเหง้าของตนเองท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีที่รวดเร็วอีกด้วย

เป็นพื้นที่ของการค้นหาสมดุล

       ท้ายที่สุด BGBL Forum ตอกย้ำว่าการใช้บอร์ดเกมเพื่อสร้างการเรียนรู้นั้นยังไม่มีสูตรสำเร็จตายตัว นักออกแบบและผู้นำกระบวนการจำเป็นต้องทำการบ้านอย่างหนัก รวมถึงทดสอบ วิเคราะห์ผล และค้นหาสมดุลของเนื้อหาและสื่อที่จะนำเสนออยู่เสมอ ว่าเมื่อไรควรใช้กลไกเข้มข้น เมื่อไรควรปล่อยให้ความสนุกทำงาน และเมื่อไรที่ผู้นำกระบวนการต้องเข้ามาเสริมกระบวนการ 

       งานของ TK Park และ IBGL จึงยังดำเนินต่อไป เพื่อเป็นพื้นที่ให้เครือข่ายคนทำงานด้านการเรียนรู้ผ่านบอร์ดเกมมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันอย่างน้อยปีละครั้ง เพื่อเป็นจุด checkpoint สำหรับผู้คนในกระบวนการสร้างการเรียนรู้ในรูปแบบบอร์ดเกมพบกันใหม่ที่งาน Board Game-Based Learning Forum 2027