สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี สตรีสมัยใหม่ผู้สร้างสังคมแห่งการเรียนรู้

          ในประวัติศาสตร์ไทย มีบุคคลเพียงไม่กี่คนที่สะท้อนภาพความเปลี่ยนแปลงแห่งยุคสมัยได้ชัดเจนเท่ากับสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7 เพราะพระองค์มิได้ทรงเป็นเพียงพระราชินีผู้เคียงข้างพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของประเทศเท่านั้น หากยังทรงเป็นสตรีผู้มีวิสัยทัศน์ก้าวหน้า เปิดรับความรู้จากโลกภายนอก และทรงเชื่อมั่นในพลังของการศึกษาอย่างลึกซึ้ง

          ด้วยเหตุนี้ เมื่อองค์การยูเนสโกประกาศยกย่องพระเกียรติคุณของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีให้เป็นบุคคลสำคัญของโลกด้านการศึกษา จึงมิใช่เพียงการสดุดีพระราชกรณียกิจในอดีต หากยังเป็นการยืนยันถึงคุณค่าแนวคิดและการดำเนินพระชนม์ชีพที่ยังคงร่วมสมัยและมีความหมายต่อโลกปัจจุบัน

ที่มาของภาพ: สำนักบรรณสารสนเทศ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช 

สายพระเนตรที่มองไกลกว่ายุคสมัย 

          ย้อนกลับไปในช่วงปลายทศวรรษ 2460–2470 ขณะที่สยามกำลังก้าวเข้าสู่ยุคสมัยใหม่ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีทรงได้รับการกล่าวถึงในฐานะสตรีสมัยใหม่แห่งราชสำนัก พระองค์ทรงสนพระทัยการอ่าน ทั้งหนังสือ นิตยสารแฟชั่น และนิตยสารจากต่างประเทศ ทรงติดตามความเปลี่ยนแปลงของโลกอย่างใกล้ชิด ขณะเดียวกันยังทรงมีบทบาทสำคัญในการสะท้อนภาพลักษณ์ของสตรีไทยยุคใหม่ที่มีความมั่นใจ กล้าเรียนรู้ และพร้อมเปิดรับแนวคิดใหม่จากนานาชาติ

          พระองค์ยังทรงเป็นพระราชินีพระองค์แรกของสยามที่เสด็จพระราชดำเนินเยือนต่างประเทศเคียงข้างพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสบการณ์จากการเสด็จเยือนนานาประเทศทำให้พระองค์ได้ทอดพระเนตรความก้าวหน้าทางการศึกษา สังคม และวิถีชีวิตของโลกตะวันตก ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นรากฐานสำคัญของพระราชกรณียกิจหลายประการ

          ในอีกด้านหนึ่ง พระองค์ยังทรงเป็นต้นแบบของสตรีไทยยุคใหม่ผ่านการแต่งกายและรสนิยมแบบสากลนิยม จนเกิดอิทธิพลต่อสังคมเมืองในยุคนั้น กระแสแฟชั่นที่แพร่จากราชสำนักสู่สตรีชนชั้นกลางในกรุงเทพฯ ไม่ได้สะท้อนเพียงความงามตามสมัยนิยม หากยังสะท้อนการเปลี่ยนแปลงบทบาทของผู้หญิงไทยที่เริ่มมีพื้นที่ในสังคมมากขึ้น กล้าแสดงออกมากขึ้น และเข้าถึงการศึกษาในวงกว้างมากขึ้นเช่นกัน

          แต่สิ่งที่ทำให้พระองค์ได้รับการยกย่องในฐานะบุคคลสำคัญของโลก มิใช่เพียงความทันสมัย หากคือการทรงนำความรู้และประสบการณ์ที่ได้รับมาสร้างประโยชน์แก่สังคมไทยอย่างเป็นรูปธรรม                                          

ที่มาของภาพ: สำนักบรรณสารสนเทศ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช 

วังสวนบ้านแก้ว พื้นที่ชีวิตที่เริ่มเรียนรู้ใหม่อีกครั้ง

          หลังพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต ณ ประเทศอังกฤษ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเสด็จนิวัตประเทศไทย และทรงเริ่มต้นพระชนม์ชีพบทใหม่ ณ วังสวนบ้านแก้ว จังหวัดจันทบุรี

          หากมองเพียงผิวเผิน ช่วงเวลานี้อาจเป็นช่วงแห่งการเปลี่ยนผ่านของชีวิต แต่สำหรับพระองค์ กลับเป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้ครั้งสำคัญ

          วังสวนบ้านแก้วมิได้เป็นเพียงที่ประทับ หากเป็นทั้งแหล่งทดลอง ห้องเรียนกลางธรรมชาติ และพื้นที่สร้างองค์ความรู้ พระองค์ทรงศึกษาการเกษตรด้วยพระองค์เอง ทดลองปลูกพืชผักสวนครัว ไม้ผล และเลี้ยงสัตว์หลากหลายชนิด ทรงเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติจริง เฝ้าสังเกตผลลัพธ์ ปรับปรุง และทดลองใหม่อยู่เสมอ

          ในวันที่คำว่า “การเรียนรู้ตลอดชีวิต” ยังไม่เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลาย พระองค์กลับทรงปฏิบัติให้เห็นเป็นแบบอย่างว่า มนุษย์สามารถเรียนรู้สิ่งใหม่ได้เสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในช่วงวัยใดหรือเผชิญความเปลี่ยนแปลงมากเพียงใดก็ตาม

          พระองค์ยังทรงมองเห็นคุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างลึกซึ้ง โดยเฉพาะงานหัตถกรรมจากต้นกก พระองค์ทรงศึกษาการทอเสื่อ การย้อมสี และการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ก่อนนำองค์ความรู้ดังกล่าวมาต่อยอดเป็นของใช้ร่วมสมัย เช่น ที่รองจาน ถาด และกระเป๋าถือสตรี

          หากมองด้วยสายตาของคนในศตวรรษที่ 21 พระราชกรณียกิจดังกล่าวแทบไม่ต่างจากแนวคิดเศรษฐกิจสร้างสรรค์ เพราะเป็นการนำทุนทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชุมชนมาพัฒนาให้เกิดคุณค่าใหม่ สร้างรายได้ และยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้คน โดยไม่ละทิ้งรากเหง้าทางวัฒนธรรม                                        

ที่มาของภาพ: สำนักบรรณสารสนเทศ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช 

เมล็ดพันธุ์แห่งการศึกษาที่ผลิบานข้ามกาลเวลา   

          นอกจากการพัฒนาชุมชนแล้ว พระองค์ยังทรงเชื่อมั่นว่าการศึกษาเป็นรากฐานสำคัญที่สุดของการพัฒนาสังคม พระองค์จึงตัดสินพระราชหฤทัยขายวังสวนบ้านแก้วให้แก่กระทรวงศึกษาธิการในราคาย่อมเยา เพื่อใช้เป็นสถานที่ตั้งวิทยาลัยครูจันทบุรี ซึ่งต่อมาได้พัฒนาเป็นมหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี พื้นที่ที่เคยเป็นที่ประทับส่วนพระองค์จึงกลายเป็นแหล่งสร้างครู สร้างบุคลากรทางการศึกษา และสร้างโอกาสให้แก่ผู้คนในภูมิภาคตะวันออกมาจนถึงปัจจุบัน

          ขณะเดียวกัน พระองค์ยังทรงรับมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชไว้ในพระอุปถัมภ์ อันเป็นมหาวิทยาลัยเปิดแห่งแรกของประเทศไทย เปิดประตูการศึกษาให้แก่ผู้คนทุกวัย ทุกอาชีพ และทุกพื้นที่ แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับหลักการการเรียนรู้ตลอดชีวิตที่ยูเนสโกผลักดันในระดับโลกอย่างน่าทึ่ง

          จากสตรีสมัยใหม่แห่งราชสำนัก สู่ผู้บุกเบิกการเรียนรู้ตลอดชีวิต จากผู้ที่เปิดรับความรู้จากโลกภายนอก สู่ผู้ที่สร้างโอกาสทางการศึกษาให้แก่ผู้อื่น พระชนม์ชีพของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีทำให้เราเห็นว่า การศึกษาไม่ได้หมายถึงเพียงการเรียนในห้องเรียน หากหมายถึงความใฝ่รู้ การเปิดใจต่อความเปลี่ยนแปลง และการนำความรู้ไปสร้างประโยชน์แก่สังคม

          ในโลกปัจจุบันที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว พระราชจริยวัตรของพระองค์ยังคงเป็นแรงบันดาลใจให้ผู้คนทุกวัยกล้าที่จะเรียนรู้สิ่งใหม่ ปรับตัวต่อความเปลี่ยนแปลง และส่งต่อความรู้ให้แก่ผู้อื่น

          เพราะท้ายที่สุดแล้ว สิ่งที่สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีทรงฝากไว้แก่สังคมไทย อาจไม่ใช่เพียงสถาบันการศึกษาหรือโครงการพัฒนาต่าง ๆ หากคือแนวคิดสำคัญที่ว่า การเรียนรู้ไม่มีวันสิ้นสุด และความรู้จะงดงามที่สุดเมื่อถูกแบ่งปันเพื่อสร้างโอกาสให้แก่ผู้คนและสังคมส่วนรวม